Sau COP26, lĩnh vực tài chính toàn cầu chuyển mạnh sang mô hình “tăng trưởng xanh”, trong đó các tổ chức tín dụng phải đưa danh mục cho vay và đầu tư về Net-Zero vào năm 2050. Một loạt liên minh ra đời, nổi bật nhất là Net-Zero Banking Alliance (NZBA) – hiện quy tụ hơn 140 ngân hàng, chiếm hơn 40% tài sản toàn hệ thống.

Tuy nhiên, khi các yêu cầu tuân thủ ngày càng chặt chẽ – định lượng hóa khí thải theo từng ngành, áp chỉ tiêu bắt buộc, áp lộ trình cứng cho vốn hóa carbon – nhiều ngân hàng đối mặt với áp lực về chi phí, lợi nhuận và kỳ vọng cổ đông.

UBS là ngân hàng sáng lập NZBA và từng là một trong những đơn vị dẫn đầu thế giới về tài chính bền vững. Sau thương vụ sáp nhập Credit Suisse năm 2023, quy mô của UBS tăng vọt, kéo theo:

Danh mục tín dụng phức tạp hơn (nhiều ngành carbon-intensive hơn).

Rủi ro pháp lý liên quan đến Carbon Disclosure tăng theo.

Tài sản mang tính lịch sử từ Credit Suisse khó “xanh hóa” ngay lập tức.

Điều này đặt UBS trước câu hỏi lớn: nên tiếp tục dẫn dắt NZBA, hay rút lui để linh hoạt hơn?

Đối với UBS, quyết định ở lại hay rời khỏi Net-Zero Banking Alliance (NZBA) không đơn thuần là lựa chọn về ESG, mà là bài toán cân bằng giữa lợi nhuận ngắn hạn và chiến lược vốn dài hạn.

Nếu tiếp tục ở lại NZBA, UBS có thể duy trì vị thế là “ngân hàng dẫn dắt tài chính bền vững” và dễ dàng thu hút dòng vốn ESG, bao gồm trái phiếu xanh và các quỹ đầu tư phát triển bền vững. Việc tuân thủ chuẩn mực toàn cầu cũng giúp ngân hàng củng cố uy tín, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh tại thị trường châu Âu. Tuy nhiên, đi kèm với đó là chi phí tuân thủ ngày càng tăng: ngân hàng phải đo lường và báo cáo cường độ carbon theo từng ngành, đồng thời bị hạn chế trong việc cấp vốn cho các lĩnh vực phát thải cao. Điều này có thể làm giảm biên lợi nhuận trong ngắn hạn, nhất là sau khi UBS hấp thụ danh mục “khó xanh hóa” hậu sáp nhập Credit Suisse.

Ngược lại, nếu rút khỏi NZBA, UBS sẽ có nhiều “không gian linh hoạt” để cho vay các ngành kinh tế xám (grey-economic) như năng lượng, hàng không hay khai khoáng – những lĩnh vực có lợi nhuận cao trong 3–5 năm tới. Điều này giúp ngân hàng tối đa hóa ROE, đặc biệt trong giai đoạn phục hồi sau tái cấu trúc. Nhưng quyết định rút lui sẽ khiến UBS đối mặt với rủi ro bị xem là “green-washing”, đánh mất niềm tin từ các quỹ đầu tư bền vững – nhóm vốn đang tăng trưởng trên 20% mỗi năm. Mất đi dòng vốn này đồng nghĩa với việc UBS đánh đổi uy tín thương hiệu để đổi lấy lợi ích ngắn hạn.

Nút thắt then chốt nằm ở việc cân bằng giữa ROE ngắn hạn và khả năng huy động vốn dài hạn. ESG không còn là trách nhiệm mang tính hình ảnh, mà đã trở thành yếu tố quyết định chi phí vốn, định giá ngân hàng và sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư trong tương lai.

UBS cần cân bằng ROE ngắn hạn với chiến lược vốn dài hạn. ESG không còn là “marketing”, mà tác động trực tiếp đến chi phí vốn, định giá cổ phiếu và khả năng huy động. Không làm ESG đúng cách sẽ không còn là rủi ro danh tiếng, mà là rủi ro tài chính.

UBS nhận ra: Đi theo Net-Zero không làm ngân hàng mất lợi nhuận — mà tái cấu trúc lại cách tạo lợi nhuận.

Ba chuyển dịch lớn:

(1) Chuyển từ “cho vay rủi ro cao – lãi suất cao” sang “cho vay chuyển đổi”

Không loại bỏ các ngành phát thải cao.

Chỉ tài trợ cho các lĩnh vực đang chuyển đổi (transition finance).

(2) Tăng thu nhập từ dịch vụ tư vấn và đầu tư ESG

Tư vấn IPO, trái phiếu xanh, trái phiếu chuyển đổi.

Quản lý tài sản ESG cho khách hàng siêu giàu.

(3) Chuẩn hóa định giá rủi ro carbon

Carbon được đưa vào mô hình định giá tín dụng & rủi ro.

Ngân hàng tối ưu ROE thông qua giảm rủi ro tương lai, không phải tăng lãi suất.

Việt Nam đang tăng trưởng mạnh về trái phiếu xanh, tài chính chuyển đổi, năng lượng tái tạo, nhưng rủi ro pháp lý và thông tin còn lớn. Bài học từ UBS:

✔ ESG cần bắt đầu từ cơ chế định giá rủi ro, không phải truyền thông.

Ngân hàng phải đưa carbon intensity vào xếp hạng tín dụng doanh nghiệp.

✔ Không “cấm cho vay ngành bẩn”, mà tài trợ quá trình chuyển đổi.

Nếu dừng tín dụng đột ngột, toàn hệ thống sẽ thiệt.

✔ Ưu tiên phí tư vấn ESG & cho vay bền vững có điều kiện.

Nguồn thu này ổn định và ít rủi ro hơn.

✔ Chuẩn hóa báo cáo khí thải theo ngành.

Nhà nước cần hành lang pháp lý tương tự EU (taxonomy & carbon disclosure).

UBS kông đứng trước lựa chọn “ESG hay lợi nhuận”. Thách thức thật sự là làm sao kiếm lợi nhuận từ việc dẫn dắt ESG, thay vì xem ESG là chi phí.

Tài chính bền vững không phải là nghĩa vụ — mà là lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Đối với các ngân hàng Việt Nam, “Net-Zero” không phải mục tiêu xa xỉ. Đó là thay đổi cấu trúc lợi nhuận, quyết định ai dẫn dắt thị trường tài chính trong thập kỷ tới.